Benzerlik Oranı Neden Yüksek Çıkar? 9 Teknik Neden ve Çözümü

Yüksek benzerlik oranı intihal demek değildir

Benzerlik raporunu ilk kez açan öğrencilerin çoğu aynı şeyi yaşar: ekranda beklediğinden çok daha büyük bir yüzde görür ve hemen "ben intihal mi yaptım?" diye düşünür. Oysa bu iki kavram aynı şey değildir.

İntihal, başkasının fikrini, yöntemini, verisini veya eserini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kendi eseriymiş gibi göstermektir. Benzerlik oranı ise bir yazılımın, metninizdeki kelime dizilerini kendi veri tabanıyla karşılaştırıp bulduğu örtüşmenin yüzdesidir. Yazılım niyet okumaz; "bu cümle kaynak gösterilerek mi alınmış, yoksa çalınmış mı?" sorusunun cevabını bilmez. Sadece "bu kelime dizisi başka bir yerde de geçiyor" der.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: kusursuz atıf yapmış, tamamen dürüst yazılmış bir tez de yüksek bir yüzde verebilir. Tersi de mümkündür; düşük yüzde tek başına tezin etik açıdan temiz olduğunu kanıtlamaz. Nitekim üniversite yönergeleri de bunu açıkça yazar: benzerlik oranının sınırın altında olması, tezde intihal olmadığı anlamına gelmez; atıf ve alıntı usullerine uyulması ayrıca gerekir.

Rapor bir kanıt değil, bir sinyaldir. Yüzde, tezinizin dürüstlüğü hakkında bir hüküm değil, "şu sayfalara bir daha bak" diyen bir yol haritasıdır. Doğru soru "oranım kaç?" değil, "bu eşleşmeler nereden geliyor ve her biri usulüne uygun gösterilmiş mi?" sorusudur.

Rapordaki yüzde tam olarak neyi ölçüyor?

Benzerlik yazılımları (Türkiye'deki enstitülerde en yaygın olanları Turnitin ve iThenticate) metninizi kelime kelime değil, ardışık kelime dizileri hâlinde tarar. Belirlenen eşiğin üzerindeki her ardışık kelime örtüşmesi bir "eşleşme" sayılır ve toplam metne oranlanır.

Türkiye'deki birçok enstitünün orijinallik raporu yönergesi bu eşiği açıkça belirler. Örneğin yaygın kullanılan formülasyon şudur: "5 kelimeden daha az örtüşme içeren metin kısımları hariç" — yani beş ve daha fazla ardışık kelimenin aynı sırada tekrarı benzerlik olarak kabul edilir. Beş kelime çok kısa bir eşiktir; "bu araştırmanın amacı, öğrencilerin" gibi tamamen sıradan bir kalıp bile eşleşme üretebilir.

Buradan çıkan üç kritik gerçek var:

• Yüzde mutlak bir değer değildir. Aynı dosya, farklı filtre ayarlarıyla farklı yüzdeler verir.
• Hangi bölümleri yüklediğiniz sonucu değiştirir. Bazı yönergeler tezin yalnızca kapak sayfası, giriş, ana bölümler ve sonuç kısmının tek dosya hâlinde yüklenmesini ister; tüm tezi ekleriyle birlikte yüklemek başka bir tablo çıkarır.
• Toplam yüzde, dağılımı gizler. %28'in tamamı tek bir kaynaktan geliyorsa bu ciddi bir sorundur; aynı %28 kırk farklı kaynağa dağılmışsa büyük olasılıkla normal akademik yoğunluktur.

Oranı şişiren 9 teknik neden

Aşağıdaki tablo, danışmanların ve enstitü sekreterliklerinin en sık gördüğü dokuz durumu topluyor. Dikkat edin: çözüm sütununda hiçbir satırda "cümleyi değiştir" yazmıyor. Çünkü bu dokuz durumun hiçbirinde sorun cümlenin kendisinde değil, o cümlenin nasıl işaretlendiğinde veya raporun nasıl alındığındadır.

Bu dokuz maddenin ortak paydası şu: hepsi biçimsel bir sorundur. Hiçbiri, metnin yeniden yazılmasıyla değil, atıfın, filtrenin veya yükleme kapsamının düzeltilmesiyle çözülür.

Kaynakça ve alıntılar rapora dâhil mi? Filtre ayarlarının etkisi

Bu, öğrencilerin en çok merak ettiği ve en çok yanlış bilinen konu. Kesin cevap: duruma göre değişir, çünkü bu bir ayardır.

Benzerlik yazılımlarında raporu alan kişi (genellikle danışmanınız) üç temel filtreyi açıp kapatabilir:

• Kaynakça hariç: Yazılım "kaynakça", "kaynaklar", "referanslar" gibi başlıkları tanıyıp o noktadan sonraki metni rapor dışında bırakır. Kapalıysa kaynakçanızın tamamı eşleşme olarak sayılır.
• Alıntılar hariç: Açıksa tırnak içindeki metinler rapordan çıkarılır.
• Kısa eşleşmeleri yok say: Belirtilen kelime sayısının altındaki örtüşmeler raporlanmaz.

Türkiye'deki enstitü yönergeleri bu ayarları çoğunlukla tek tek yazar. Örnek olarak Üsküdar Üniversitesi Tez Çalışması Orijinallik Raporu Yönergesi, filtrelerin "kaynakça hariç", "alıntılar hariç/dâhil" ve "5 kelimeden daha az örtüşme içeren metin kısımları hariç" biçiminde ayarlanmasını ister ve program menüsündeki diğer filtrelerin raporlamaya dâhil edilmeyeceğini belirtir. Aynı yönerge, kabul edilebilir sınırı da alıntılar hariç ve alıntılar dâhil olmak üzere iki ayrı değer olarak tanımlar.

Somut olsun diye aynı yönergedeki sayıları örnek verelim: benzerlik oranı tez için alıntılar hariç %25'i, alıntılar dâhil %30'u, tek bir kaynakla eşleşme oranı ise %4'ü geçmemeli; doktora tezlerinde azami oran %20 olarak belirlenmiş. Bu rakamlar yalnızca o üniversitenin kuralıdır, sizin enstitünüzde hepsi farklı olabilir. Buradan çıkarılacak ders sayıların kendisi değil, yapısı: bir yönerge tipik olarak birden fazla sınır tanımlar ve toplam oranın altında kalmak tek başına yeterli olmayabilir.

Bu ikili tanım, konunun özünü gösteriyor: aynı tez, aynı gün, iki farklı yüzde verebilir ve ikisi de doğrudur. Bu yüzden "benzerlik oranım yüksek çıktı" cümlesinin tek başına anlamı yoktur; hangi filtre setiyle alındığını bilmeden hiçbir yorum yapılamaz. Kabul edilen üst sınırların üniversiteye göre nasıl değiştiğini YÖK tez yazım kuralları rehberimizde ayrıca ele aldık.

Tırnak işareti farkı: aynı cümle, iki farklı sonuç

Alıntı filtresinin nasıl çalıştığını en iyi somut bir örnek gösterir. Diyelim ki bir kaynaktan tanım aktarıyorsunuz.

Yanlış kullanım (eşleşme üretir):

Öz yeterlik, bireyin belirli bir performansı sergileyebilmek için gerekli etkinlikleri düzenleyip başarılı biçimde yürütme kapasitesine ilişkin kendi yargısıdır (Bandura, 1986).

Burada kaynak gösterilmiş, yani etik bir sorun yok. Ama cümle kaynaktaki hâliyle, tırnaksız aktarılmış. Yazılım tırnak görmediği için bunu "hariç tutulacak alıntı" saymaz; hem orijinal kaynakla hem de aynı tanımı aynı şekilde aktaran diğer tezlerle eşleştirir.

Doğru kullanım (alıntı olarak tanınır):

Bandura (1986, s. 391) öz yeterliği "bireyin belirli bir performansı sergileyebilmek için gerekli etkinlikleri düzenleyip başarılı biçimde yürütme kapasitesine ilişkin kendi yargısı" olarak tanımlamaktadır.

Metin birebir aynı; değişen tek şey, aktarımın çift tırnak içine alınması ve sayfa numarasının eklenmesi. Alıntı filtresi açık olduğunda bu ikinci biçim rapordan çıkarılır. Burada kritik bir teknik ayrıntı var: tek tırnak ('...') tanınmaz. Yazılımlar çift tırnak ve bazı özel ayraç türlerini tanır; tek tırnakla verdiğiniz alıntı filtreye takılmaz. Ayrıca .doc/.docx dosyalarında girintili blok alıntılar da alıntı olarak algılanabilir; PDF'e çevirdiğinizde bu bilgi kaybolabilir.

Doğrudan alıntının sayfa numarasıyla nasıl verileceği, hangi durumda blok alıntıya geçileceği gibi kurallar için APA 7 kaynakça rehberimize ve atıf formatları karşılaştırmamıza bakabilirsiniz.

"Kendi kendine intihal" nedir, nasıl önlenir?

Raporda sizi en çok şaşırtacak eşleşme, kaynağın kendi adınız olduğu eşleşmedir. Bunun tipik üç sebebi var:

1. Tezden üretilmiş yayınlar. Tez sürecinde bir makale veya bildiri yayımladıysanız, o metin artık veri tabanındadır ve tezinizin ilgili bölümüyle eşleşir.
2. Daha önce yüklenmiş taslak. Danışmanınız aynı taslağı daha önce sisteme kaydettiyse, yeni yükleme eski sürümle eşleşebilir. Bu durumda oran yapay biçimde çok yüksek çıkar.
3. Önceki ders/proje ödevleri. Yüksek lisans döneminde yazdığınız seminer veya dönem projesinden aktarım yaptıysanız o metinle eşleşirsiniz.

Etik açıdan tablo şudur: YÖK'ün Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nde "kendinden intihal" ayrı bir madde olarak sayılmaz; buna karşılık ona yakın iki durum açıkça etik ihlal listesindedir. Bir araştırmanın sonuçlarını, bütünlüğünü bozacak biçimde parçalayıp birden fazla yayına dağıtmak dilimleme; aynı çalışmayı mükerrer yayımlayıp bunları ayrı yayınlarmış gibi sunmak ise tekrar yayım (duplikasyon) sayılır. Yani kendi önceki çalışmanızdan yararlanmanız yasak değildir; onu yeni ve bağımsız bir çalışma gibi göstermeniz sorunludur.

Pratik çözüm basit ve tamamen meşrudur: kendi önceki yayınınıza da tıpkı başka bir yazara verdiğiniz gibi atıf verin, tez içinde "bu bölümün bir kısmı şu çalışmada yayımlanmıştır" biçiminde açıkça belirtin. Birçok üniversite yönergesi zaten benzerlik oranı hesaplanırken öğrencinin teziyle ilgili kendi yayınlarının kapsam dışı bırakılabileceğini söyler; danışmanınız raporda o kaynağı hariç tutabilir. Gizlemeye çalışmak yerine beyan etmek hem doğru hem de teknik olarak çözücü olan yoldur.

Raporu doğru okumak: tek yüzde yerine kaynak dökümüne bakın

Raporun ilk sayfasındaki büyük yüzde, aslında raporun en az bilgi veren kısmıdır. Asıl bilgi, o yüzdenin altındaki kaynak listesinde (source list / match overview) durur. Raporu açtığınızda şu sırayla bakın:

1. Filtre ayarları neydi? Kaynakça hariç mi, alıntılar dâhil mi, kelime eşiği kaç? Bunu bilmeden yüzdeyi yorumlamayın.
2. En yüksek tek kaynak yüzdesi kaç? Birçok yönerge, toplam orandan ayrı olarak tek bir kaynakla eşleşmeye ayrı ve çok daha düşük bir sınır koyar. Toplamınız sınırın altında olsa bile tek kaynakla eşleşmeniz yüksekse sorun oradadır.
3. Eşleşmelerin türü ne? Kaynakça künyeleri mi, ölçek maddeleri mi, yöntem kalıpları mı, yoksa gerçek argüman cümleleri mi? İlk üçü biçimsel; sonuncusu ciddiye alınmalı.
4. Uzun ve kesintisiz bloklar var mı? Metne dağılmış üç-beş kelimelik parçalar normaldir. Yarım sayfalık kesintisiz bir blok, atıfın eksik olduğu yerdir.
5. Kaynak kim? Tez merkezi kaydı mı, dergi makalesi mi, internet sitesi mi, yoksa kendi yayınınız mı? Kaynağın kimliği çözümü belirler.

Bu okuma biçimini öğrendiğinizde danışmanınızla konuşmanız da değişir: "oranım yüksek, ne yapayım?" yerine "toplam %24, ama bunun 11 puanı kaynakça ve ölçek ekinden geliyor, tek kaynak eşleşmem %3" diyebilirsiniz.

Doğru yaklaşım: oranla değil, atıfla uğraşın — 6 adımlık kontrol

Raporunuzda işaretli görünen her bloğu tek tek şu altı soruyla geçin. Amaç yüzdeyi kovalamak değil; her aktarımın usulüne uygun gösterildiğinden emin olmaktır. Bunu yaptığınızda oran zaten kendiliğinden yerine oturur.

1. Bu blok gerçekten alıntı mı? Eğer başka bir kaynaktan kelimesi kelimesine geliyorsa çift tırnak içine alın ve sayfa numarası ekleyin. Fikri aldıysanız ama cümle sizinse tırnak koymayın, sadece atıf verin.
2. Atıf ile kaynakça birbirini tutuyor mu? Metinde geçen her kaynak kaynakçada, kaynakçadaki her kaynak metinde olmalı. Eksik eşleşmeler jürinin ilk baktığı yerdir.
3. Aynı biçimi her yerde kullanıyor musunuz? Kimi yerde "(Yılmaz, 2020)", kimi yerde "(Yılmaz 2020: 45)" yazmak biçimsel tutarsızlıktır ve raporda değil, jüri önünde sorun çıkarır.
4. Blok alıntılar doğru biçimde mi? Uzun aktarımlar girintili ve tırnaksız blok olarak, kısa aktarımlar ise metin içinde tırnakla verilir. APA 7'de bu eşik 40 kelimedir; kendi kılavuzunuz farklı bir sayı verebilir.
5. Yükleme kapsamı doğru mu? Enstitünüz hangi bölümlerin yükleneceğini söylüyorsa birebir ona uyun. Yanlış kapsamla alınmış rapor, düzeltmesi en kolay ama en çok panik yaratan durumdur.
6. Kendi yayınlarınız beyan edildi mi? Tezle ilgili kendi çalışmalarınızı hem metinde belirtin hem de danışmanınıza bildirin.

Bu altı adımın hepsi biçim işidir ve gözden kaçması çok kolaydır; çünkü 150 sayfalık bir metinde hangi atıfın kaynakçada karşılığı yok, hangi doğrudan alıntı tırnaksız kalmış, elle bulmak yorucudur. Tezinizi TezAI'ın rubrik tabanlı analizinden geçirdiğinizde, alıntı ve kaynakça biçimindeki tutarsızlıklar sayfa referanslarıyla listelenir; böylece hangi sayfaya bakacağınızı bilirsiniz. Yalnızca künye biçimini düzeltmek istiyorsanız APA kaynakça oluşturucuyu kullanabilirsiniz.

Kapsam uyarısı: TezAI bir intihal veya benzerlik tarama aracı değildir. Benzerlik oranı hesaplamaz, veri tabanı karşılaştırması yapmaz ve orijinallik raporu üretmez. Resmî benzerlik raporu yalnızca üniversitenizin lisanslı programı üzerinden, danışmanınız tarafından alınır. TezAI'ın yaptığı iş, tezin akademik yapısını, atıf-kaynakça tutarlılığını ve bölüm bütünlüğünü değerlendirmektir.

Sık yapılan hatalar

Bu hatalar, benzerlik raporu yüzünden gereksiz yere zaman ve moral kaybettiren en yaygın davranışlar:

• Raporu filtresiz alıp paniklemek. Kaynakça ve alıntı filtreleri kapalıyken alınmış bir rapor, aynı tezin gerçek durumunu yansıtmaz. Önce filtreleri sorun, sonra yorum yapın.
• Ücretsiz internet sitelerinden "kontrol" yaptırmak. Bu araçların veri tabanı, enstitünüzün kullandığı programla aynı değildir; çıkan sayı enstitüdeki sonucu tahmin etmez. Daha kötüsü, bazıları yüklediğiniz metni saklar ve tezinizi kendi havuzuna ekler; ilerleyen aşamada kendi metniniz size karşı eşleşme olarak çıkabilir.
• Kaynakçayı silerek rapor almak. Kaynakçayı çıkarmak filtre ayarının yerini tutmaz, üstelik yükleme kapsamı yönergeye aykırı hâle gelir.
• Doğru alıntıyı bozmak. Kaynakta geçen bir tanımı, sırf eşleşmesin diye kelime değiştirerek aktarmak asıl yazarın söylemediği bir şeyi ona söyletmek demektir; biçimsel bir sorunu gerçek bir bilimsel hataya dönüştürür.
• Tek yüzdeye kilitlenmek. Toplam oran sınırın altında diye rahatlayıp tek kaynak eşleşmesine bakmamak, jüri aşamasında sürprizle karşılaşmanın en kısa yoludur.
• Ölçek maddelerini değiştirmek. Yayımlanmış bir ölçeğin maddelerini eşleşme çıkmasın diye yeniden yazmak, ölçeğin geçerlik ve güvenirliğini geçersiz kılar. Ölçek maddeleri aynen kalır; yapılması gereken izin ve kaynak beyanıdır.

Ne zaman gerçekten intihal vardır?

Buraya kadar yüksek oranın masum nedenlerini anlattık. Ancak raporun bazı sinyalleri gerçekten ciddiye alınmalıdır. Aşağıdaki durumlarda sorun biçimsel değil, esastır:

• Tek bir kaynaktan sayfalarca kesintisiz metin eşleşiyor ve o kaynağa metin içinde atıf yok.
• Kaynak gösterilmiş ama aktarım birebir ve tırnaksız; yani okuyucu hangi cümlelerin size, hangilerinin kaynağa ait olduğunu ayırt edemiyor.
• Bir başkasının bulguları, tabloları veya verileri kaynak belirtilmeden kendi bulgunuz gibi sunulmuş.
• Cümleler başka bir çalışmadan alınıp yalnızca eş anlamlılarla değiştirilmiş; fikir, kurgu ve sıralama aynı kalmış, kaynak da gösterilmemiş. Kelime değiştirmek atıf yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
• Kaynakçada, metinde hiç kullanılmadığı hâlde listeyi kalabalıklaştırmak için eklenmiş kaynaklar var.

Bu durumlarda çözüm rapor ayarında değil, metindedir: eksik atıfları tamamlamak, aktarımları tırnaklamak veya gerçekten kendi analizinizle yeniden kurmak gerekir. Bunu erken fark etmek, savunmada fark edilmesinden çok daha iyidir.

Özetle

Benzerlik oranı, tezinizin dürüstlüğünü ölçen bir sınav değil; metninizin başka metinlerle kelime düzeyinde ne kadar örtüştüğünü gösteren teknik bir ölçümdür. Filtre setleri, kabul edilen sınırlar ve yükleme kapsamı ise üniversiteden üniversiteye, hatta enstitüden enstitüye değişir. Bu rehberdeki ilkeleri uygularken mutlaka kendi enstitünüzün güncel orijinallik raporu yönergesini açın; nihai ölçüt her zaman o belgedir. Tez yazım aşamaları rehberimizde bu sürecin savunma öncesi takvimdeki yerini de bulabilirsiniz.