Tez Kaç Sayfa, Kaç Kelime, Kaç Kaynak Olmalı? Bölüm Bölüm Referans Tablosu

Kısa cevap: derece derece sayfa ve kelime aralıkları

Başlamadan önce en önemli uyarı: Türkiye'de tek bir kanonik tez sayfa sınırı yoktur. İncelediğimiz enstitü kılavuzlarının büyük bölümü kâğıt boyutundan punto değerine, kenar boşluğundan kaynak gösterme biçimine kadar her şeyi ayrıntısıyla tanımlar ama tezin kaç sayfa olacağına dair hiçbir sayı vermez. Çünkü tez, sayfa sayısıyla değil araştırma sorusunun yeterince yanıtlanıp yanıtlanmadığıyla değerlendirilir.

Buna rağmen bir aralık bilmek işe yarar; en azından tezinizin alan normundan çok uzakta olup olmadığını anlarsınız. Aşağıdaki tablo bir kural değil, Türkiye'deki tezlerde gözlemlenen bantları gösterir.

Kelime sütunundaki sayılar bir varsayıma dayanır: A4 sayfa, Times New Roman 12 punto, 1,5 satır aralığı ve tez kılavuzlarının istediği geniş kenar boşluklarıyla baştan sona dolu bir metin sayfasına yaklaşık 350 kelime sığar. Ancak gerçek bir tezde başlıklar, paragraf boşlukları, tablolar ve şekiller sayfa başına düşen kelimeyi aşağı çeker; tez genelinde ortalama pratikte 250-300 kelime civarına iner. Bu bir hesap makinesi değil kaba bir dönüştürme oranıdır: tablo ve denklem yoğun bir tezde sayfa başına kelime çok daha düşük olur.

Alan farkını hafife almayın. Uygulamalı matematik veya teorik fizik alanında 55 sayfalık bir yüksek lisans tezi tamamen normal karşılanabilirken, aynı sayfa sayısındaki bir tarih veya sosyoloji tezi "yetersiz kapsam" gerekçesiyle revizyona gönderilebilir. Kendi alanınızdaki gerçek bandı öğrenmenin en hızlı yolu, YÖK Ulusal Tez Merkezi'nden kendi anabilim dalınızda son üç yılda kabul edilmiş beş tezi açıp sayfa sayılarına bakmaktır. Bu, internetteki hiçbir genel tablodan daha güvenilir bir referanstır.

Sayfa sayısı neden tek başına bir hedef değildir?

"Kaç sayfa olmalı?" sorusunun arkasında genellikle iki farklı endişe yatar: ya elinizdeki metin size ince görünüyordur ya da jürinin hacmi yetersiz bulmasından korkuyorsunuzdur. İkisi de meşru endişeler; ama ikisinin de çözümü sayfa eklemek değildir.

Bir tez savunmasında tartışma nadiren "bu tez kaç sayfa" sorusu üzerinden yürür; itirazlar şu başlıklarda toplanır: araştırma sorusu ile bulguların örtüşmemesi, yöntem bölümünün tekrarlanabilir olmaması, literatürün sentezlenmeden sıralanması, bulguların tartışılmadan aktarılması. Bunların hepsi içerik sorunudur ve hepsi tezi uzatmadan da çözülebilir. Nitekim çok uzun bir tez, çoğu zaman bu sorunların gizlendiği yerdir: 40 sayfalık bir literatür bölümü, sentez yokluğunu hacimle örtme girişimi olabilir.

Doğru sıralama şudur: önce araştırma sorunuz ve kapsamınız netleşir, sonra yöntem bu kapsamı taşıyacak şekilde kurulur, sonra veri toplanır ve yazılır. Sayfa sayısı bu sürecin çıktısıdır, girdisi değil. Tez sürecinin tamamını aşama aşama görmek isterseniz tez yazım aşamaları rehberimize göz atabilirsiniz.

Bölüm bölüm oransal dağılım: hangi bölüm tezin yüzde kaçı?

Sayfa sayısından çok daha kullanışlı bir ölçüt, bölümlerin birbirine oranıdır. Tezinizin toplam hacmi ne olursa olsun, bölümler arasında kabaca dengeli bir dağılım beklenir. Aşağıdaki oranlar ampirik araştırma içeren tezler için tipik bir dağılımdır.

Bu tabloyu bir hedef olarak değil, bir alarm sistemi olarak kullanın. Bulgular bölümünüz literatür bölümünüzün üçte biri kadarsa, tezinizin ağırlık merkezi başkalarının çalışmalarındadır; sizin katkınız görünmüyordur. Tersine, 8 sayfalık bir literatür bölümüne 35 sayfalık bulgu eklenmişse bulguların hangi kuramsal boşluğu doldurduğu belirsiz kalır. Jüri bu dengesizlikleri sayfa sayısından önce fark eder.

Bu tür yapısal dengesizlikleri kendi metninizde görmek zordur, çünkü her bölümü ayrı ayrı yazarken hepsi yeterli görünür. TezAI'ın tez analizi tam olarak bu noktada işe yarar: tezinizi bölüm bölüm inceleyip hangi bölümün eksik kaldığını, hangisinin orantısız büyüdüğünü sayfa referanslarıyla raporlar.

Tezde kaç kaynak olmalı? Alanına göre değişen beklenti

Bu sorunun dürüst cevabı şudur: enstitü kılavuzları kaynak sayısı için sayı vermez. Verilmemesi de doğaldır, çünkü 40 sağlam kaynakla yazılmış odaklı bir tez, 200 kaynağın adının geçtiği ama hiçbirinin tartışılmadığı bir tezden iyidir.

Yine de literatürde gözlemlenen bantlar şöyledir: yüksek lisans tezlerinde çoğunlukla 50-100, doktora tezlerinde 150-300 civarı kaynak görülür. Sosyal bilimler ve hukuk gibi alanlarda bu sayılar belirgin şekilde yukarı çıkar; mühendislik ve sağlık bilimlerinde ise daha az ama daha güncel kaynak beklenir.

Sayıdan çok şu üç ölçüte bakın:

• Güncellik: Hızlı değişen alanlarda kaynakların önemli bir bölümünün son 5 yıl içinde yayımlanmış olması beklenir. Kuramsal temelleri veren klasik eserler bu kuralın dışındadır ve mutlaka yer almalıdır.
• Birincil kaynak oranı: Hakemli makale, kitap ve tez ağırlıklı bir kaynakça; blog yazısı, haber sitesi ve ders notu ağırlıklı bir kaynakçadan çok daha güçlüdür.
• Metinde gerçekten kullanılma: Kaynakçadaki her kaynağın metin içinde en az bir kez atıf almış olması gerekir. Kaynakçayı şişirmek için eklenen, gövdede hiç geçmeyen kaynaklar en kolay yakalanan hatalardan biridir.

Kaynakçanın biçimsel doğruluğu da en az sayısı kadar önemlidir; APA 7 kurallarına göre kaynakça hazırlamak için APA 7 kaynakça rehberimize bakabilirsiniz.

Bir uyarı: benzerlik oranı ve kaynak ilişkisi

Öğrencilerin sık kurduğu bir yanlış denklem var: "kaynak arttıkça benzerlik oranı düşer". Gerçek tam tersi yönde çalışabilir. Yüksek benzerlik oranlarının önemli bir kısmı intihalden değil, hatalı alıntılama ve kaynakça biçiminden kaynaklanır: tırnak içine alınmamış doğrudan alıntılar, kaynakçanın kendisinin eşleşmesi, standart yöntem cümlelerinin birebir tekrarı. Sayfa doldurmak için eklenen uzun blok alıntılar hem hacmi yapay şekilde büyütür hem de benzerlik oranını yükseltir. Çözüm alıntıyı gizlemek değil, kendi cümlelerinizle sentezlemek ve kaynağı doğru biçimde göstermektir.

Sayfa sayısını yapay olarak şişiren 7 alışkanlık

Aşağıdakiler hacim kaygısıyla yapılan, jüri tarafından da kolayca fark edilen gerçek hatalardır:

1. Ansiklopedik tanım paragrafları. Alanın uzmanlarından oluşan bir jüriye "motivasyon nedir" sorusunu üç sayfa boyunca anlatmak. Tanım, ancak tezinizde hangi tanımı benimsediğinizi belirtmek için gereklidir; bir sayfa yerine bir paragraf yeterlidir.
2. Sentezsiz literatür zinciri. "Yılmaz (2019) şunu bulmuştur. Demir (2020) şunu bulmuştur. Kaya (2021) şunu bulmuştur." biçimindeki sıralamalar hacim üretir ama katkı üretmez. Bu çalışmaları ortak bulgu, çelişki ve boşluk başlıkları altında gruplayarak yazmak metni hem kısaltır hem güçlendirir.
3. Ham analiz çıktılarını gövdeye koymak. Yazılım ekran çıktıları, 12 sayfalık frekans tabloları, tüm anket maddelerinin tek tek listesi gövdeye değil eklere aittir. Gövdede yalnızca yorumlanan tablo bulunur.
4. Aynı bulguyu üç kez anlatmak. Bulgular bölümünde verilen sonucun tartışma ve sonuç bölümlerinde neredeyse aynı cümlelerle tekrarlanması. Her bölümün farklı bir işi vardır: bulgular sunar, tartışma yorumlar ve literatürle karşılaştırır, sonuç çıkarım yapar.
5. Biçimle doldurmak. Satır aralığını 2'ye çıkarmak, punto büyütmek, kenar boşluklarını daraltmak, her tablodan sonra sayfa sonu koymak. Bunlar hem kılavuz ihlalidir hem de deneyimli bir okuyucunun ilk sayfada fark ettiği şeylerdir.
6. Konu dışı tarihsel arka plan. Uzaktan eğitim motivasyonu üzerine bir tezde eğitimin Sümerlerden bugüne tarihini anlatan bölümler. Arka plan yalnızca araştırma sorusuna bağlandığı ölçüde tezin parçasıdır.
7. Blok alıntı yığmak. Kendi cümlenizle özetleyebileceğiniz bir pasajı yarım sayfa alıntılamak. Hacim artar, katkı azalır, benzerlik oranı yükselir.

Somut örnek: aynı bilgi, iki farklı hacim

Şişirilmiş hâli (65 kelime):

Motivasyon kavramı literatürde çok sayıda araştırmacı tarafından ele alınmıştır. Motivasyon, kelime anlamı itibarıyla harekete geçirici güç anlamına gelmektedir. Konuyla ilgili olarak Yılmaz (2019) bir çalışma yapmıştır. Bu çalışmada motivasyonun öğrenci başarısı üzerinde etkili olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Demir (2020) da benzer bir çalışma gerçekleştirmiştir. Demir'in çalışmasında da motivasyonun başarıyla ilişkili olduğu görülmüştür. Kaya (2021) ise farklı bir örneklemle çalışmıştır ve o da benzer sonuçlara ulaşmıştır.

Sentezlenmiş hâli (43 kelime):

Motivasyon ile akademik başarı arasındaki pozitif ilişki farklı örneklemlerde tutarlı biçimde raporlanmıştır (Yılmaz, 2019; Demir, 2020; Kaya, 2021). Ancak bu çalışmaların üçü de yüz yüze öğrenme ortamlarında yürütülmüştür; uzaktan öğrenme bağlamında ilişkinin korunup korunmadığı test edilmemiştir. Bu boşluk, mevcut araştırmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır.

İkinci metin üçte bir daha kısa ama üç iş birden yapıyor: bulguları birleştiriyor, literatürdeki boşluğu adlandırıyor ve kendi araştırma sorusunu gerekçelendiriyor. Jürinin "literatür taraması" bölümünden beklediği tam olarak budur.

Biçim değerleri sayfa sayısını nasıl değiştirir?

Aynı metin, farklı biçim ayarlarıyla belirgin şekilde farklı sayfa sayıları verir. Bu, sayfa sayısını neden bir hedef olarak kullanmamanız gerektiğinin en somut kanıtıdır.

Bu farklar teorik değil. İki gerçek kılavuzu karşılaştıralım. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü tez yazım kılavuzu ana metin için Times New Roman 12 punto ve 1,5 satır aralığı istiyor; kenar boşluklarını sol 4 cm, alt ve üst 3 cm, sağ 2,5 cm olarak tanımlıyor ve tezin kâğıdın yalnızca bir yüzüne basılmasını şart koşuyor. Anadolu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü kılavuzunda ise yazı tipi ve satır aralığı aynı olmakla birlikte boşluklar sol 3,5 cm, üst 3 cm, sağ ve alt 2,5 cm; üstelik tez "kâğıdın tek yüzüne ya da önlü arkalı iki yüzüne" basılabiliyor. Yani aynı metin, ikinci kılavuza göre hem sayfa başına biraz daha fazla satır alır hem de önlü arkalı basıldığında yarı kalınlıkta bir cilde dönüşür. "Tez kaç sayfa olmalı" sorusunun neden tek bir cevabı olamayacağı burada görülüyor. (Bu değerler kılavuzların yazının hazırlandığı tarihteki sürümlerine aittir; kendi kılavuzunuzun güncel sürümünü esas alın.)

Biçim kurallarının tamamı, kapak düzeni ve YÖK'ün beklentileri için YÖK tez yazım kuralları rehberimizi inceleyin; bu yazıda biçim konusunu kasıtlı olarak kısa tuttuk.

Kendi kılavuzunuzda bu sayıları nerede bulursunuz?

Bu yazıdaki tüm aralıklar, kendi enstitünüzün kılavuzunda yazan tek bir cümle karşısında geçersizdir. Kılavuzunuzu bulmak ve okumak için sırayla şunu yapın:

1. Enstitünüzün (Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü) web sitesinde "Formlar ve Belgeler" ya da "Tez Yazım Kılavuzu" bölümünü açın.
2. Belgenin tarihini kontrol edin. Kılavuzlar güncellenir; masaüstünüzdeki iki yıllık kopya artık geçerli olmayabilir.
3. Belge içinde "sayfa", "punto", "satır aralığı" ve "boşluk" kelimelerini aratın. Sayfa sınırı varsa genellikle "Genel Biçim" veya "Tezin Yapısı" başlığı altındadır.
4. Kılavuzda sayfa sayısına dair bir hüküm bulamazsanız — ki çoğu kılavuzda bulamazsınız — bu bir eksiklik değildir; sınır olmadığı anlamına gelir.
5. Son adımda YÖK Ulusal Tez Merkezi'nde kendi anabilim dalınızı ve üniversitenizi filtreleyip son yıllarda kabul edilmiş tezlerin sayfa sayılarına bakın. Gerçek beklenti oradadır.
6. Hâlâ tereddüt varsa danışmanınıza tek cümlelik somut bir soru sorun: "Bizim anabilim dalında tezler genelde hangi hacimde oluyor?"

Tezim kısa ya da uzun kaldı: ne yapmalı?

Kısa kaldıysa

Önce hacim değil eksik iş arayın. Şu kontrol listesini uygulayın:

• Bulgularınızın her biri tartışma bölümünde literatürle karşılaştırılmış mı? Karşılaştırılmamış her bulgu, eksik kalmış bir tartışma paragrafıdır.
• Sınırlılıklar ve gelecek araştırma önerileri bölümleri gerçekten yazıldı mı, yoksa iki cümleyle mi geçiştirildi?
• Yöntem bölümünüz, başka bir araştırmacının çalışmayı tekrarlayabileceği kadar ayrıntılı mı? Veri toplama süreci, geçerlik-güvenirlik ve etik kurul bilgisi var mı?
• Literatürde adı geçen ama tartışılmayan çalışmalar var mı?
• Bulgularınızdan pratik çıkarımlar (uygulayıcılara öneriler) türetildi mi?

Bu maddeleri tamamladığınızda tez genellikle kendiliğinden gerekli hacme ulaşır ve eklenen her sayfa gerçek katkı taşır. Eğer hepsi tamamsa ve tez hâlâ kısaysa, sorun kapsamda olabilir: araştırma sorunuz tek bir değişkene sıkışmış olabilir. Bunu danışmanınızla konuşun; kapsamı genişletmek yazıyı uzatmaktan farklı bir iştir.

Uzun kaldıysa

Kesme sırasını şöyle kurun: önce ham çıktıları eklere taşıyın, sonra tekrar eden bulgu anlatımlarını birleştirin, sonra sentezsiz literatür özetlerini gruplayarak yeniden yazın, en son konu dışı arka plan bölümlerini budayın. Bu sırayla ilerlediğinizde hacim düşerken tezin argümanı zayıflamaz, aksine netleşir.

Tezin en görünür özeti olan abstract bölümünün de kendi kelime sınırları vardır; onun için tez özeti (abstract) rehberimize bakabilirsiniz.

Son söz: hedef sayfa değil, denge

Yüksek lisans tezleri genellikle 60-120 sayfa bandındadır, ama bu bir kural değil bir gözlemdir. Enstitülerin çoğu sayfa sınırı koymaz; biçim kurallarını ise ayrıntısıyla belirler ve bu biçim kuralları aynı metnin sayfa sayısını belirgin şekilde değiştirir. Bu yüzden hedefiniz sayfa sayısı değil, bölümler arasında dengeli bir dağılım, sentezlenmiş bir literatür ve tartışılmış bulgular olmalıdır. Sayısal beklentiyi öğrenmenin en güvenilir iki yolu, kendi enstitünüzün güncel kılavuzu ve kendi anabilim dalınızda kabul edilmiş tezlerdir.